TARİX YARADANLAR

            1923-cü il sentyabrında M.Ə.Rəsulzadə İstanbulda mühacirət mətbuatının əsasını qoyur.Jurnal isə "Yeni Qafqasiya" adlanır.Onun Polşa Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmisi olan Qolubkaya ünvanladığı məktubda mühacirət mətbuatı problemlərinə toxunur və yazırdı: "Siz haqlısınız ,pul azdır,amma çox lazımdır.Pulları havaya sovurmaq lazım deyil.Gördüyünüz kimi ,biz onları havaya sovurmuruq".(Az.mətbuat tarixi antologiyası-mühacirət dövrü,3-cü cild,səh 132).

Özü İstanbulda ,ürəyi isə Vətəndə olan Rəsulzadə Qafqaz xalqlarının mübarizəsinin dəstəklənməsi üçün  "Yeni Qafqasiya" jurnalında çağırış xarakterli məqalələr yerləşdirirdi. O,Polşa rəsmiləri ilə olan məxfi yazışmalarının birində məsələ ilə əlaqəli yazırdı."Tərəfimdən həyata keçirilən tədbirlərin spesifik xüsusiyyətlərinə baxmayaraq ,mən artıq nəinki "Yeni Qafqaz" jurnalında bir sıra çağırışlar yerləşdirmişəm, hətta işin müdafiəsi üçün məqalələr də yazmışam.(Az.Mətbuat tarixi antologiyası,mühacirət dövrü,3-cü cild ,səh136)

Bütün bunlara bolşeviklər əlbəttə sakit reaksiya vermədilər ."Yeni Qafqasiya" nın müvəqqəti bağlanmasına nail oldular.Lakin Rəsulzadənin Polşa rəsmilərinə göndərdiyi başqa bir məktubunda məlum olur ki, o heç də məyus olmur.Yenə yazırdı : "Biz inanırıq ki,çox tez bir zamanda "Yeni Kavkazia" nın çapı bərpa olunacaq ,kommunistlərin gələcək proseslərinə aid xüsusi kitabça buraxmağı nəzərdə tuturuq.(Az.mətbuat tarixi antologiyası,mühacirət dövrü ,3-cü cild ,səh136).

Rəsulzadə dəqiq tarix yazırdı,təhrif olunmuş tarix yox.1927-ci il o yazır: "Hakimiyyətin istilaçı siyasəti nəticəsində ən aktiv silahdaşlarımız həbs olunmuşdur.Həbs olunanlardan beşi güllələnmişdir.Onların arasında Müsavat Partiyasının görkəmli nümayəndəsi Dadaş Həsənzadə də olmuşdur. "Yeni Qafqaz" jurnalının növbəti nömrəsində  sürgün olunmuş və güllələnmiş silahdaşlarımızın şəkilləri də çıxmışdır".(Az.mətbuat tarixi antologiyası ,3-cü cild ,səh138).

Belə bir sual ortaya çıxa bilər? Nə üçün Rəsulzadə Türkiyəli diplomatlarla deyildə ,polyaklarla məxfi yazışmalar aparır ,eyni zamanda onu dəstəkləyirdilər.Məlumdur ki ,1937-ci ildə SSRİ dövlətinin təzyiqi ilə siyasi mövqeli azərbaycanlılar Türkiyəni tərk etmək məcburiyyətində qaldılar.Polşaya ,Almaniyaya sığınmalı oldular.Polyak diplomat Marşal Pilsudski yaxşı bilirdi ki,bolşevizm Avropaya  yayılsa təhlükə yarada bilər.Elə buna görə də 19-cu əsrdə yaranan dostluq əlaqələri 20-ci əsrdə də davam etdi.Polyaklar mühacirləri dəstəkləməyə başladılar.Onların ölkələrində azad və sərbəst şəkildə mübarizə aparmalarına əngəl törətmədilər.

Rəsulzadə isə Azərbaycan -Polşa əlaqələrinin üç başlıca səbəbini göstərirdi :

1-Azərbaycanın Qafqaz xalqları ailəsinə mənsubluğu

2-Ölkədə yerli türk əhalisinin çoxluğu

3-Nəhayət bu xalqın rus imperializmi tərəfdən əzilməsi.(Az-Polşa əlaqələrində Rəsulzadənin rolu,Nəsiman Yaqublu,Bakı 2007,səh 32).

Bolşeviklərin siyasəti fərdlərin həyatı üçün də təhlükə yaradır .Bakı istila olunmamışdan əvvəl onlar söz vermişdilər ki,Müsavat Partiyasının heç bir üzvi həyatı üçün təhlükə yaşamayacaq .O,1938-ci il "Prometey" təşkilatının keçirdiyi tədbirdə çıxış edərək deyirdi :"Bakı qəzetlərində müxbirlik edən millətçi tatar jurnalisti olan,sonradan bolşevik istilası dövründə "müsavatçı" adı ilə ittiham edilən mərhum Zərif Əfəndininxatirəsi bizə əzizdir və onun adı Azərbaycanın istiqlalı uğrunda şəhid gedənlərin arasındadır.(Nəsiman Yaqublu.Az-Polşa əlaqələrində M.Ə.Rəsulzadənin rolu ,Bakı 2007 ,səh 181)